डा. राम प्रसाद लामिछाने,MBBS, MD (Psychiatry)
विश्व स्वास्थ्य दिवस मनाउने यो अवसरमा हामी आफ्नो शारीरिक र मानसिक स्वास्थ्यमा गहिरो ध्यान दिनुपर्छ। वर्तमान समयमा बढ्दो तनाव र उच्च रक्तचापका घटनाले समाजमा चासो र चिन्ता बढाएको छ। यसै सन्दर्भमा तनाव र उच्च रक्तचापको अन्तरसम्बन्ध तथा ध्यानको महत्वलाई विस्तृत रुपमा विवेचना गर्नुपर्दछ।
तनाव र उच्च रक्तचापबीचको सम्बन्ध
१. तनावको प्रभाव
जीवनशैलीका बदलाब, अनियमित दिनचर्या, आर्थिक तथा सामाजिक दबाबले मानिसहरूमा तनावको अवस्था निम्त्याएको छ। तनावले हाम्रो शारीरिक प्रणालीमा विभिन्न हर्मोनहरूको स्राव बढाउँछ, जसले हृदय गति र रक्तचापमा अस्थिरता ल्याउँछ। दीर्घकालीन तनावले उच्च रक्तचाप (हाइपरटेन्सन) निम्त्याउने जोखिम बढाउँछ, जसले दीर्घकालीन रोगहरू जस्तै हृदयघात र स्ट्रोकको सम्भावना पनि बढाउँछ।
२. उच्च रक्तचापको चुनौती
उच्च रक्तचापलाई ‘चुपचाप हत्यारा’ पनि भनिन्छ, किनकि यसको धेरै नै लक्षणहरू प्रायः देखिदैनन्। तर यसले हृदय, मस्तिष्क र किड्नी जस्ता महत्वपूर्ण अंगहरूमा गम्भीर असर पुर्याउन सक्छ। तनावको कारणले शरीरमा बढेको एडेरेनालाईन (Adrenaline) र कोर्टिसोल (Cortisol) ले रक्त वाहिनिहरूमा संकुचन गराउँछ, जसले दीर्घकालीन उच्च रक्तचाप निम्त्याउन सक्छ।
ध्यानको महत्व र यसको लाभ
१. मानसिक शान्ति र स्थिरता
ध्यान अभ्यासले मानिसको मानसिक स्थिरता र शान्ति प्राप्त गर्न सहयोग पुर्याउँछ। नियमित ध्यानले तनावका स्तरलाई घटाउँछ र मस्तिष्कमा सकारात्मक रचनात्मक परिवर्तनहरू ल्याउँछ। यसले मानसिक सन्तुलन कायम राख्न मद्दत पुर्याउँछ, जसले उच्च रक्तचापको जोखिमलाई पनि कम गर्दछ।
२. शारीरिक स्वास्थ्यमा सुधार
ध्यान गर्दा नाडीहरूमा आरामदायी प्रभाव पर्छ जसले रक्तचापको नियन्त्रणमा मद्दत गर्दछ। ध्यानले शरीरका विभिन्न हर्मोनहरूको सन्तुलन कायम राख्न सहयोग पुर्याउँछ र दीर्घकालीन स्वास्थ्य लाभका लागि उपयुक्त वातावरण तयार पार्दछ।
३. दैनिक जीवनमा ध्यानको समावेशीकरण
आजको तीव्र गतिमा भरिएको जीवनमा केही मिनेटको ध्यानले दिनभरि सक्रिय र स्फूर्तिदायी रहन मद्दत गर्दछ। बिहान वा साँझ केही मिनेट ध्यान गर्नाले मानसिक ताजगी र शारीरिक आराम दुबै प्राप्त गर्न सकिन्छ। ध्यानका साधनहरू जस्तै प्राणायाम, योग तथा माइन्डफुलनेसले तनावको स्तरलाई घटाउँछन् र स्वास्थ्यमा सुधार ल्याउँछन्।
निस्कर्ष
विश्व स्वास्थ्य दिवसको अवसरमा, हामीले हाम्रो स्वास्थ्यप्रति नयाँ दृष्टिकोण अपनाउनुपर्छ। तनाव र उच्च रक्तचाप जस्ता आधुनिक रोगहरूलाई रोकथाम गर्न, जीवनशैलीमा सन्तुलन र शान्तिको महत्वलाई बुझ्न आवश्यक छ। ध्यान अभ्यासलाई दैनिक जीवनमा समावेश गर्दा मानसिक र शारीरिक स्वास्थ्य दुवैमा सुधार ल्याउन सकिन्छ। त्यसैले, आफ्नो दिनचर्यामा ध्यानको समावेशीकरण गरेर स्वास्थ्य र जीवनशैलीमा सकारात्मक परिवर्तन ल्याउनु सबैका लागि आवश्यक छ।
डा. राम प्रसाद लामिछानेको यस लेख मार्फत स्वास्थ्यका प्रति जनचेतना बढाउने प्रयास हामी सबैका लागि प्रेरणादायी रहोस्।
